Fotografie is macht
Wie is er in beeld?
Fotografie is daarbij niet slechts een registratie-instrument, maar een vorm van culturele positionering. Wat zichtbaar wordt, wordt erkend. Wat buiten beeld blijft, is er niet. In die zin is fotografie direct betrokken bij het proces van othering. Fotografie speelt hierin een grote rol. Omdat fotografie de vraag stelt: wie is er in beeld en dus beeldbepalend – en belangrijker nog – wie is er uit het beeld verdwenen of nooit in beeld geweest? De fotograaf kan dat beeld bepalen, door juist De Ander naar voren te schuiven.
Zelf doen!
Veel fotografen die ik sprak, vertrekken vanuit persoonlijke waarneming: het dominante beeld klopt niet of sterker nog, ze herkennen zichzelf niet in het dominante beeld. Het is te smal, te cliché, te wit, te conservatief of simpelweg onwaar. Die constatering leidde voor hen tot het dan maar zelf doen, zelf dat beeld te openbaren, zelf het dominante beeld te helpen kantelen. Vaak als autodidact laten zij hun eigen bubble zien. Het tegenbeeld dat ontstaat schept ruimte voor meer nuances. Een verhaal dat eerder niet verteld werd, of niet serieus genomen. Hun eigen verhaal.
Dat was niet altijd een makkelijk gesprek. Ook ik heb een eigen referentiekader van beelden en mensen in mijn omgeving dat lang niet zo divers is als de gasten in de podcast. Hierdoor werd mijn waardering voor de fotografie van mensen die doelbewust hun nek uitsteken om De Ander in beeld te brengen alleen maar groter.
Veiligheid
De veiligheid van de bubble van gelijkgestemden – of dat nu in afkomst, kleur, gender of de plek waar je opgroeit – is vaak genoemd. Vaak gevolgd door de onveiligheid, of het onbegrip van buiten die bubble. Fotograaf Rox Klijn benoemt dit als volgt: “Voor mij gaat beeld maken over ruimte innemen, niet alleen voor mezelf maar ook voor mensen die zich nooit herkennen in wat ze voorgeschoteld krijgen. Dat is geen esthetische keuze, dat is politiek.” (Podcast Iedereen maakt foto’s, aflevering met Rox Klijn)
Als de politieke taal steeds smaller wordt, ligt het bij fotografen om het beeld open te houden — voor wat er ook is, en te weinig wordt gezien. En dat valt nog niet mee in het huidige politieke klimaat waarin er maar twee genders bestaan en vrouwen nog steeds niet een volwaardige rol hebben. Fotograaf Daantje Bons ziet dat de manier waarop vrouwen hun eigen lichaam mogen laten zien steeds verder beperkt wordt. Het gaat niet alleen meer over het laten zien van billen en borsten, ook een houding kan al bedreigend werken en grond geven tot censuur. “Ik heb geleerd dat bepaalde houdingen of gedragingen als ‘ongepast’ worden bestempeld, simpelweg omdat ze niet voldoen aan de heersende normen. Door die afkeuring voelde ik me beperkt in mijn expressie. Mijn werk is een manier om die beperkingen te doorbreken en ruimte te creëren voor andere vormen van zelfexpressie.” (Podcast Iedereen maakt foto’s, aflevering met Daantje Bons)
Identiteit en afkomst
De Ander wordt ook vaak bepaald op basis van kleur en afkomst. Zoals Khalid Amakran in de podcast opmerkt: “Ik word nog steeds vaak gevraagd of ik ‘echt hier vandaan kom’, alsof ik nooit helemaal onderdeel kan zijn van dit land, ook al ben ik hier geboren en werk ik hier.” Die onderliggende aanname — dat kleur gelijkstaat aan anders-zijn — ligt vaak impliciet besloten in beeldvorming, ook in journalistieke of commerciële fotografie. Waardoor identiteit wordt beperkt tot afkomst.
Macht
Ik heb niet het idee dat we het in beeld brengen van de ander kunnen overlaten aan AI, want zichtbaarheid is niet neutraal — het is een vorm van erkenning, van macht. Wie niet in beeld komt, blijft onzichtbaar in het publieke bewustzijn. Dat maakt zichtbaarheid tot een politieke daad. Daarvoor is een betrokken, bewuste fotograaf nodig. Zichtbaarheid is macht.
Desiré van den Berg: “Fotografie is macht. Als fotograaf heb je ontzettend veel macht. Dat moeten we echt niet onderschatten. Jij bent degene die iets vastlegt, verspreidt, selecteert, kadert. Dat is heel machtig. Ik denk dat we ons daar goed bewust van moeten zijn en van daaruit dus ook heel goed moeten nadenken over wie we laten fotograferen, en wie we achter de camera willen hebben.” (Podcast Iedereen maakt foto’s, aflevering met Desiré van den Berg)
Ethische daad
En juist daarom is het essentieel dat we blijven reflecteren op wie er in beeld komt, wie dat beeld maakt en met welke intentie. Niet om elke afbeelding te wantrouwen, maar om het maken van beeld als een ethische daad te blijven zien. In een tijd waarin algoritmes kunnen genereren wat ze willen, is het bewust gekozen perspectief van de fotograaf misschien wel waardevoller dan ooit. Want zolang niet iedereen vanzelfsprekend in beeld verschijnt, is het beeld nog steeds niet neutraal.