Hoe AI de waarde van fotografie laat zien

Laat het los!

Het antwoord is, paradoxaal genoeg: misschien niets. Misschien maakt AI juist zichtbaar wat fotografie altijd uniek maakte, maar wat we zelden precies benoemden. Juist nu het beeld zonder fotograaf, lens of geportretteerde mogelijk is, zien we de waarde van de fotografie scherper dan ooit. De komst van AI-beelden, gegenereerd door prompts en algoritmes, betekent het loslaten van de lens. In klassieke zin is fotografie een gebeurtenis-gebonden medium: er was een gebeurtenis, er was licht, er was een toestel dat registreerde. Die relatie met de werkelijkheid – hoe gekaderd of gemanipuleerd ook – maakte van de foto een vorm van aanwezigheid. Wat we zagen was, op een bepaalde manier, ook echt gebeurd.

Synthetische beeldvorming

Met de opkomst van synthetische fotografie verdwijnt die referentie. De foto is dan geen spoor meer van het werkelijke, maar van een mogelijke werkelijkheid. Dit roept vragen op over geloofwaardigheid, ethiek, manipulatie – maar ook over taal. Moeten we dit nog wel fotografie noemen? Fred Ritchin pleit al langer voor een heldere scheiding. Hij noemt het synthetische beeld een nieuw medium dat niet dezelfde naam moet dragen als fotografie. Net zoals fotografie zich ooit losmaakte van schilderkunst, moet synthetische beeldvorming zich losmaken van fotografie.

Synthetische beeldvorming verdient erkenning op eigen merites. Het kan fantasierijk, provocerend en esthetisch krachtig zijn. Het kan verschillende scenario’s met verschillende parameters zichtbaar maken en het kan laten zien hoe mogelijk de tijd eruit zag voordat we fotografie konden gebruiken als getuigenis. Het synthetische beeld is in essentie een voorstelling, geen getuigenis.

Wat is het?

Juist daarom is het van belang om helder te blijven formuleren wat fotografie wel is – en wat de waarden van de fotografie zijn. De waarden die in fotografie besloten liggen – het kijken naar jezelf en de ander, kijken op plaatsen waar je zelf niet bij kan zijn, verslaglegging van de realiteit zoals gezien door de fotograaf maar ook als middel om je te verbinden en te verhouden tot de ander – zijn niet verdwenen. Ze zijn relevanter dan ooit. Niet omdat ze bedreigd worden, maar omdat ze nu nog duidelijker relevant en onderscheidend zijn.

Marshall McLuhan leerde ons al in de jaren ’50 dat elk nieuw medium de oude media niet vernietigt, maar herstructureert. Hij noemde dit The Rear Mirror Vision. Elk nieuw medium verandert de manier waarop we het vorige begrijpen. Zo werd schilderkunst anders bekeken na de komst van fotografie, en werd de televisie gezien als de radio met beeld. En zo zal fotografie nu opnieuw gedefinieerd worden in het licht van AI.  “The medium is the message” , ook een quote van McLuhan, krijgt hier een nieuwe lading: het is niet het beeld zelf dat telt, maar de relatie die het oproept. Is die relatie een verbeelding, of een vorm van getuigenis?

Van of over?

Het gaat eigenlijk om het verschil te benoemen tussen een beeld van iets en een beeld over iets. Tussen een gebeurtenis die werd vastgelegd, en een moment dat werd bedacht. Tussen fotografie als document, en beeld als speculatie. Die helderheid is geen “vroeger was alles beter-nostalgie” maar een voorwaarde voor vertrouwen, context en interpretatie. We moeten het publiek niet alleen beelden tonen, maar ook vertellen hoe, waarom en waar ze zijn ontstaan.

De fotografie is niet dood. De waarden van de fotografie worden juist opnieuw zichtbaar. AI zet de fotografische praktijk in contrast, en dat is goed nieuws. We staan niet aan het einde van de fotografie, maar aan het begin van een nieuw medium waarmee we ons op een eigen manier kunnen gaan uiten. Deze synthetische beeldvorming is een nieuw medium dat om nieuwe omgangsvormen vraagt. Maar tegelijk – of juist daarom – moeten we de waarden van fotografie meer gaan waarderen. Of liever vieren. Niet als vanzelfsprekend, maar als keuze. En als ijking van het moment waar we nu staan.

De komende tijd zal ik, op basis van de gevoerde gesprekken in de podcast Iedereen maakt foto’s, publiceren binnen dit kader artikelen plaatsen. Zo orden ik de opbrengsten van de gesprekken, die stuk voor stuk een ode brengen aan de waarde van de fotografie. De fotografie met een fotograaf en met een moment dat iemand heeft gekozen om zichtbaar te maken.